Kur’ân “Hiçbiriniz ölmüş kardeşinin etini yemek ister mi?” diye soruyor (Hucurât 49/12). Peki, biz ne cevap veriyoruz?
“Ey iman edenler! Zannın çoğundan kaçının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul edendir, çok merhametlidir.” (Hucurât, 49/12)
Bazen bir insanın hayatını tek bir cümleyle mahkûm ediyoruz. Bazen bir milletin geçmişini, birkaç satırlık bir paylaşıma sığdırıyoruz. Bazen de bir tarihî şahsiyeti anlamak yerine, onu kendi öfkemizin ya da hayranlığımızın içine hapsediyoruz. Sonra da buna fikir sahibi olmak diyoruz. Oysa bir iddiayı duymakla onu doğrulamak, bir belgeyi görmekle onu anlamak, bir tarihi okumakla onun muhasebesini yapmak aynı şey değildir.
Tarih, sevdiğimiz insanların hatalarını saklayacağımız; sevmediğimiz insanların doğrularını inkâr edeceğimiz bir mahkeme salonu değildir. Tarih, hüküm vermeden önce delili dinlemeyi gerektiren bir vicdan meselesidir.
Mustafa Kemal Atatürk de bu ülkenin tarihinden, hafızasından ve ortak geleceğinden ayrı düşünülemeyecek bir isimdir. Onu sevmek de eleştirmek de anlamak da konuşmak da bilgi ve sorumluluk gerektirir. Fakat onu konuşurken de başka herhangi bir insanı konuşurken de hakikatin önüne önyargımızı koyamayız. Çünkü hakikat, bizim tarafımızda olduğu için hakikat değildir. Bizim tarafımızda olmasa da hakikat olmaya devam eder.
Mesela o ‘’klişe iddialar ve en temel sorular’’ yok mu? Bir iddia sosyal medyada binlerce kez paylaşılmış olabilir. Bu, onu tarihî bir gerçeğe dönüştürmez. Aynı şekilde bir iddianın yanlış olduğunu düşünmemiz de onu kendiliğinden çürütmez. Bana göre her iki durumda da yapılması gereken aynıdır. İlk olarak kaynağa gidilmelidir. Varsa, belgeyi inceleyip tarihleri karşılaştırmak gerekir. Tüm bunları yaptıktan sonra hükmü delile göre vermek çok önemlidir. Bu bence olması gerekendir.
Gelelim İzmir Suikastına. Bu aralar karşıma sıklıkla çıkan bir iddia. ‘’Atatürk İzmir Suikastını kendisi planladı.” Atatürk’e yönelik İzmir suikastı girişimi, Cumhuriyet tarihinin en önemli ve en hassas olaylarından biridir. Bu meselede mahkeme kayıtları, dönemin resmî belgeleri, Meclis tutanakları ve tarih araştırmaları birlikte değerlendirilmelidir.
Ziya Hurşit ve diğer sanıklarla ilgili kayıtlar, dönemin yargı sürecini anlamak açısından önemlidir. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri ve Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan çalışmalar da araştırmaya başlanabilecek kaynaklardır.
Ancak burada temel bir ayrım var: Bir suikastın gerçekleştiğini, belirli kişilerin yargılandığını veya bir mahkemenin karar verdiğini belgelemek başka; olayın arkasında başka bir plan bulunduğunu ileri sürmek başkadır.
“Böyle bir olay yaşandı” cümlesiyle “Bu olayı aslında şu kişi planladı” cümlesi aynı kanıt düzeyini gerektirmez. İkinci iddia için daha güçlü, doğrudan ve denetlenebilir deliller gerekir. Bir kişinin kanaati, bir hatıratın yorumu veya kaynağı belirsiz bir alıntı, tek başına tarihî hüküm kurmaya yetmez.
Peki, bir iddia ortaya atıldığında kendimize şu soruyu soruyor muyuz: Bu bilgiyi ilk kim söylemiş? Hangi belgeye dayanmış? Belgenin aslına ulaşabiliyor muyuz? Başka kaynaklar aynı bilgiyi doğruluyor mu? Yoksa yalnızca inanmak istediğimize mi inanıyoruz?
Gelelim “İmam-hatip okullarını o açmadı.” Klişesine… Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki eğitim politikaları, bugünün siyasi ve toplumsal tartışmalarından bağımsız okunamaz. Fakat geçmişi bugünün kavramlarıyla yargılamadan önce, dönemin şartlarını ve kararların kronolojisini bilmek gerekir.
Atatürk Ansiklopedisi’nin “Atatürk Döneminde Eğitim-Öğretim” maddesinde, 1924 yılında 29 imam-hatip mektebinin açıldığı; bunların önemli bir bölümünün 1926–1927 yıllarında, kalanlarının ise 1931–1932 döneminde öğrenci yetersizliği gerekçesiyle kapandığı bilgisi yer alır. Bu kayıt, Cumhuriyet’in ilk yıllarında imam-hatip okullarının açıldığını da sonraki yıllarda kapandığını da gösteren tarihî bir başlangıç noktasıdır.
Buradan hareketle dönemin eğitim politikalarını, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu, din eğitiminin kurumsal yapısını ve kararların hangi koşullarda alındığını inceleyebiliriz. Fakat bir tarihî olguyu yalnızca bugünkü siyasi tartışmalarda işimize yarayan kısmıyla anlatırsak, gerçeğin tamamını değil, seçtiğimiz parçayı aktarmış oluruz.
Bence tarih, sloganların değil, birbirini izleyen kararların ve sonuçların toplamıdır.
Hele şu “Atatürk’ü Koruma Kanunu’nu kendisi çıkardı.” lafı yok mu?
Yahu 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun’un kabul tarihi 25 Temmuz 1951’dir. Kanun, Atatürk’ün ölümünden yaklaşık on üç yıl sonra çıkarılmıştır.
TBMM’nin resmî kayıtları ve Resmî Gazete, bu tarihin doğrulanabileceği doğrudan kaynaklardır. Dolayısıyla kanunun Atatürk tarafından çıkarıldığı iddiası, kronolojik olarak doğru değildir.
Ancak bu tespitten hareketle kanunun kapsamı, amacı, uygulanma biçimi veya demokratik toplumdaki yeri hakkındaki bütün tartışmaların da sona erdiğini söyleyemeyiz.
Bunlar ayrıca ele alınması gereken hukuki ve toplumsal meselelerdir. Bir kanunun ne zaman çıkarıldığını belirlemek başka, o kanun hakkındaki bütün değerlendirmeleri yapmak başkadır.
Birinci sorunun cevabı resmî kayıtlarda bulunur. İkincisiyse hukuk, tarih ve toplumsal tartışma alanında değerlendirme gerektirir. İşte akılcılık tam da burada başlar. Doğrulanabilen olguyla kişisel yorumu birbirinden ayırmakta.
“Bir gecede cahil bırakıldık; harf ve şapka dayatıldı…” Bu da özellikle sosyal medyada sıkça karşıma çıkıyor. Hatta bazı televizyon kanallarında da ara sıra bu iddialar tartışılıyor. Belki siz de denk gelmişsinizdir.
Harf Devrimi, Şapka Kanunu ve Cumhuriyet’in diğer toplumsal dönüşümleri, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en fazla tartışılan konuları arasındadır. Bu konuları değerlendirirken yalnızca değişikliğin kendisine değil, öncesine, uygulanma biçimine, dönemin siyasi şartlarına ve sonuçlarına da bakmak gerekir.
1928’de gerçekleştirilen Harf Devrimi’nden önce toplumun okuryazarlık düzeyi neydi? Yeni harflerin öğretilmesi için hangi kurumlar oluşturuldu? Millet Mektepleri hangi amaçla açıldı? Okuryazarlık oranları yıllar içinde nasıl değişti?
Atatürk Ansiklopedisi’nin “Millet Mektepleri” maddesi, 1927’de yüzde 10,5 olarak verilen okuryazarlık oranının 1935’te yüzde 20,4’e yükseldiğini aktarır. Bu veriler, dönemin okuryazarlık çalışmalarını araştırmak için önemlidir. Fakat oranların tek başına bütün toplumsal değişimi açıkladığını söylemek de doğru olmaz; nüfus yapısı, ölçüm yöntemi, eğitim olanakları ve diğer etkenler birlikte değerlendirilmelidir. Burada iki ayrı soruyu birbirine karıştırmamak gerekiyor.
Birincisi, harf değişikliğiyle birlikte eski yazılı kaynaklara erişimin yeni kuşaklar açısından nasıl etkilendiğidir. İkincisi, okuryazarlığı artırmak için Cumhuriyet döneminde hangi çalışmaların yapıldığıdır. Bu soruların ikisi de araştırılabilir.
Birini sormak diğerini inkâr etmek anlamına gelmez. “Bir gecede cahil bırakıldık” demek de “Hiçbir sorun yaşanmadı” demek de tek başına yeterli değildir. Tarihî dönüşümleri anlamak, yalnızca bir tarafın cümlelerini tekrar etmekten daha fazlasını gerektirir.
Dersimiz Musul, Uhdemiz Kerkük! “Musul’u, Kerkük’ü, adaları o kaptırdı.” Harbiden Kaptırdı mı? Sınırlar, savaşlar, antlaşmalar ve diplomatik kararlar söz konusu olduğunda tarihî sorumluluk meselesi daha da karmaşık hâle gelir.
Çünkü bir toprağın hangi tarihte, hangi anlaşmayla ve hangi siyasi şartlar altında el değiştirdiğini bilmeden, sorumluluğu tek bir cümleyle açıklamak mümkün değildir. Musul meselesi bunun önemli örneklerinden biridir.
Türkiye ile İngiltere arasında Musul konusunda yaşanan anlaşmazlık, Milletler Cemiyeti süreci ve 5 Haziran 1926 tarihli Ankara Antlaşması çerçevesinde sonuçlandırılmıştır. Antlaşma ve dönemin diplomatik belgeleri, meselenin nasıl çözüme bağlandığını araştırmak için temel kaynaklardır.
Bu tarihî süreci değerlendirirken yalnızca sonuç haritasına bakmak yetmez. Millî Mücadele sonrasındaki siyasi ve askerî şartları, uluslararası ilişkileri, dönemin güç dengelerini ve Türkiye’nin önündeki seçenekleri de hesaba katmak gerekir.
Bir kararın sonuçlarını eleştirmek mümkündür. Bir yönetimin tercihlerini sorgulamak da mümkündür. Ancak eleştiri, olayın şartlarını bilmekle güçlenir; bilmemekle değil. Kerkük, Musul veya adalar hakkında konuşurken de her meselenin tarihini, hukuki statüsünü ve ilgili antlaşmalarını ayrı ayrı incelemek gerekir.
Farklı dönemlere ait olayları tek bir başlık altında toplayıp hepsini tek bir kişiye yüklemek, tarihî açıklama değil, tarihî indirgemeciliktir.
Peki, biz bir iddiayı savunurken karşı tarafın göstereceği belgeyi de okumaya hazır mıyız? Yoksa yalnızca kendi düşüncemizi destekleyen bilgileri mi arıyoruz? Hakikat, sadece lehimize olan belgelerden oluşmaz.
Yenilik bir günde başlamaz. Bir ülkenin dönüşümü, bir kararın alındığı gün başlar gibi görünür. Oysa o kararın arkasında yıllar süren birikim, ihtiyaçlar, çatışmalar, tercihler ve bazen de ağır bedeller vardır. Cumhuriyet’in ilk yıllarını anlamak için Osmanlı’nın son dönemini;
Osmanlı’nın son dönemini anlamak için de dünyanın değişen siyasi, ekonomik ve düşünsel yapısını bilmek gerekir. Hiçbir tarihî dönem, kendisinden önceki dönemden bütünüyle kopuk değildir. Hiçbir toplumsal dönüşüm de yalnızca bir kişinin iradesiyle açıklanamaz.
Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğini anlamak, onun yaşadığı dönemin şartlarını incelemeyi gerektirir. Aynı şekilde Cumhuriyet’in uygulamalarını eleştirmek isteyen kişinin de eleştirisini sağlam bilgiye dayandırması gerekir. Bir insanın yaptığı her şeyi doğru kabul etmek nasıl düşünsel bir kolaycılıksa, yaptığı her şeyi yanlış ilan etmek de öyledir.
Gerçek düşünce, insanın kendi tarafına da soru sorabilmesidir.
Lider nedir? Liderlik, yalnızca bir ülkenin kaderinde belirleyici olmak değildir. Aynı zamanda tarihî bir sorumluluk taşımaktır. Bir liderin kararları, kendi dönemini aşar; sonraki kuşakların hayatına, kurumlarına ve düşünce dünyasına etki eder. Bu nedenle liderleri değerlendirirken yalnızca başarılarını veya hatalarını değil, kararların alındığı şartları ve ortaya çıkan sonuçları da incelemeliyiz.
Atatürk’ü anlamak isteyen gençler, onun konuşmalarını, yazışmalarını, dönemin Meclis tutanaklarını, kanunlarını ve tarihî belgelerini okumalıdır. Onun hakkında yazılmış farklı görüşleri de karşılaştırmalıdır. Aynı çağrı, Atatürk’ü eleştirenler için de geçerlidir.
Eleştiri, bilgiyle buluştuğunda kıymetlidir. Bilgisizlikle birleştiğindeyse yalnızca önyargıyı büyütür. Bir kişiye duyduğumuz sevgi, onunla ilgili her iddiayı kabul etmemizi gerektirmez. Bir kişiye duyduğumuz mesafe de onunla ilgili her olumsuz iddiaya inanmamızı haklı çıkarmaz.
Liderler de insandır. Tarihî şahsiyetleri insan olmaktan çıkarıp kusursuz sembollere dönüştürmek de onları yalnızca kusurlarından ibaret saymak da anlamanın önünde engeldir.
Bizim ihtiyacımız olan şey, putlaştırmak veya şeytanlaştırmak değil; anlamaktır.
…
Bir dönemi değerlendirirken yalnızca siyasi tartışmalara odaklanmak, o dönemin bütününü görmemizi engeller. Mesela eğitim, sağlık, bilim, sanat, ekonomi ve kurumlaşma da tarihî muhasebenin parçasıdır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında sağlık hizmetlerinin örgütlenmesi, eğitim kurumlarının yaygınlaştırılması ve kültür-sanat alanındaki çalışmalar, dönemin toplumsal dönüşümünü anlamak açısından incelenmelidir.
Atatürk Ansiklopedisi’nde yer alan Özsoy Operası maddesi, 1934’te İran Şahı’nın ziyareti vesilesiyle sahnelenen eseri ve bu eserin Türk opera tarihindeki yerini ele alır.
Bu örnek, dönemin kültür ve sanat politikalarını incelemek için somut bir başlangıç noktasıdır. Ancak bir alandaki başarı, başka bir alandaki sorunları ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde bir alandaki eksiklik de bütün bir dönemin hiçbir olumlu yönü bulunmadığını kanıtlamaz. Tarihî değerlendirme, bütün verileri aynı masaya koymayı gerektirir.
Silahı, savaşı ve siyasi mücadeleyi konuşurken sanatın, bilimin ve eğitimin izlerini de takip etmeliyiz. Bir ülkenin tarihini yalnızca kazandığı savaşlardan veya kaybettiği topraklardan ibaret sayamayız. Çünkü milletlerin hafızası, cephelerde olduğu kadar sınıflarda, kütüphanelerde, laboratuvarlarda, tiyatro sahnelerinde ve evlerde de şekillenir.
‘’ ALEYKÜMSELÂM ’’ … 8 Kasım 1938 akşamı, Dolmabahçe Sarayı’nda… Gazi Paşa’nın özel hekimi Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp, Atatürk’ten dilini uzatmasını ister. O, dilini yarısına kadar çıkarır, sonra geri çeker. Başını sağa çevirir, biriyle konuşur gibi bakar ve son sözünü söyler: “Aleykümselâm.” Bu anı, Cumhurbaşkanı Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak Atatürk’ten Hatıralar (Cilt 2, s. 771) kitabında kaydeder. Aynı detayı Kılıç Ali anılarında teyit eder. Tarihçi Erhan Afyoncu ve Ali Güler gibi araştırmacılar da bu kaydı esas alır.
Kur’ân’da Nahl 32 ve Vakıa 90-91. ayetlerde meleklerin “Selâmün aleyküm” diyerek can aldıkları anlatılır. Kaçımıza, Azrail’e selam verip son nefesini vermek nasip olacak?
…
Dünü anlamadan bugünü anlayabilir miyiz? Bugün elimizde, geçmişte yaşayan insanların sahip olmadığı imkânlar var. Bir arşiv kataloğuna ulaşabiliyor, bir kanunun kabul tarihini dakikalar içinde kontrol edebiliyor, farklı ülkelerin belgelerini karşılaştırabiliyoruz.
Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın katalogları, TBMM kayıtları, Resmî Gazete ve Atatürk Ansiklopedisi gibi kaynaklar araştırmaya başlamak için önemli kapılar açıyor.
ABD ve Birleşik Krallık gibi ülkelerin ulusal arşivlerinde de tarihî belgelerin katalogları ve dijital kayıtları bulunuyor. Elbette her belge internette açık değildir. Bazı kayıtların asıllarını incelemek, erişim koşullarını öğrenmek veya farklı arşivlere başvurmak gerekebilir.
Ancak bir belgeye hemen ulaşamamak, onun kesinlikle var olmadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde bir belgede bir iddianın yazması da o iddianın tek başına tartışmasız gerçek olduğu anlamına gelmez. Belgenin kim tarafından, hangi tarihte, hangi amaçla hazırlandığı; başka kayıtlarla örtüşüp örtüşmediği önemlidir.
Gençlere düşen görev, kendilerine hazır hükümler sunan hesapların peşinden gitmek değil, o hükümlerin dayandığı bilgileri araştırmaktır. Lütfen bir video gördüğümüzde kaynağını soralım.
Bir alıntı okuduğumuzda asıl metnine ulaşmaya çalışalım. Bir tarihî olayla karşılaştığımızda yalnızca tek bir kişinin anlatımına bağlı kalmayalım.
Farklı görüşleri dinleyelim, belgeyi inceleyelim, kronolojiyi kontrol edelim. Bunu yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, Gazi Mustafa Kemal Atatürk için değil; Osmanlı için, Cumhuriyet için, bugün hayranlık duyduğumuz veya eleştirdiğimiz herkes için yapalım. Çünkü araştırmak, inancımızı veya düşüncemizi terk etmek değildir. Bilgimizi sağlamlaştırmaktır.
Tarihi sorgulamak, geçmişe düşmanlık değildir. Geçmişin yükünü doğru anlamaya çalışmaktır. Bir milletin ortak hafızası, yalnızca alkışlarla korunamaz. Haksız suçlamalara karşı da dayanıklı olmalıdır; haklı eleştirilerden ders çıkarabilecek kadar da güçlü. İşte bu nedenle, Atatürk’ü konuşurken de onunla ilgili iddiaları değerlendirirken de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey öfke değil, akıl; slogan değil, belge; körü körüne bağlılık değil, vicdandır.
…
Bir insanın hatırasına saygı göstermek, onun hakkında söylenen her sözü sorgusuz sualsiz kabul etmek değildir. Bir tarihî şahsiyeti eleştirmek de onunla ilgili her iddiayı doğru saymak değildir. Saygı, gerçeği aramaya engel olmamalıdır. Eleştiri, iftiraya dönüşmemelidir. Sevgi, aklı susturmamalıdır. Ve hiçbir iddia, sırf çok tekrar edildiği için hakikat sayılmamalıdır.
Kurucu liderimiz, Mustafa Kemal Atatürk hepimizin.
Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacak. Günümüz şartları ve koşulları çok farklı. Bizi ayrıştıracak şeylere takılıp kalmamalıyız. Daha yapılacak çok şey var. Bu sebeple artık bu ve bunun gibi şeylerle uğraşmayalım. Barışalım. Anlayalım. Araştıralım.
Caner Doğruyol
